Historia


Pierwsze wzmianki o kościele parafialnym w Żabnie pojawiły się w dziele ks. Jana Długosza „Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis”, które powstawało w latach 1470-1480. Autor opisuje drewniany, schludnie urządzony kościół z kamienną podłogą i lichym dachu. Wewnątrz miał trzy murowane ołtarze, z których dwa były konsekrowane. Kościół prawdopodobnie był jednonawowy, gdyż takie wtedy były budowane i pomimo swoich niewielkich rozmiarów był bogato wyposażony w aparaty liturgiczne. Szczegółowo opisał je wizytujący w 1596 r. archidiakon krakowski Krzysztof Kazimierski, m.in. ornaty, komże, bogato zdobione i inkrustowane złotem welony procesyjne, Mszał Rzymski, graduał, pergaminowe antyfonarze. Na tęczy znajdował się duży krzyż, po boku ołtarza głównego stała dobrze zamykana chrzcielnica. We wnętrzu kościoła były także trzy duże kropielnice, gdzie na jednej z nich widniała płaskorzeźba Trójcy Świętej. Obok kościoła stała dzwonnica, w której umieszczone były trzy dzwony.

Ściana frontowa świątyni

W 1620 r. do kościoła dobudowane zostały murowane prezbiterium i zakrystia przez ks. Kozłowskiego, który ponaglony do rozbudowy został przez wizytującego w parafii dwa lata wcześniej archidiakona krakowskiego Jana Foxa. Odbudowana została także dzwonnica, która w tamtym czasie uległa pożarowi.

W czasie potopu szwedzkiego żabnieńska świątynia nie uległa znaczącym zniszczeniom, jednak 22 marca 1657 r. została doszczętnie spalona przez Kozaków w czasie najazdu księcia siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego. Drogocenne wyposażenie kościoła zostało zrabowane, a sama budowla doszczętnie spalona wraz z aktami kościelnymi. Szybko ją odbudowano dzięki staraniom wojewody krakowskiego Jana Wielopolskiego, a nowym kościołem opiekował się ks. Mateusz Fryjewicz.

W 1673 r. świątynia ponownie została zniszczona przez pożar, który wywołali żołdacy służący w armii polskiej. Spaliły się drewniane elementy kościoła oraz dzwonnica.

Ks. Jacek Pokorski, który został proboszczem żabnieńskim w 1672 r. dokończył budowę świątyni parafialnej z pomocą właściciela Żabna, kasztelana kamienieckiego i starosty trembowelskiego Rafała Kazimierza Makowieckiego. Budowla została wzniesiona z cegły i pokryta solidnym dachem. Miała trzy wejścia: od wschodu, od południa oraz od strony kaplicy św. Anny. Na środku kościoła umieszczono tęczę wraz z metalowym krzyżem, a do prezbiterium wstawiono duży ołtarz pod wezwaniem Ducha Świętego. Kościół pod wezwaniem Ducha Świętego został konsekrowany 11 listopada 1685 r. przez biskupa pomocniczego krakowskiego ks. Mikołaja Oborskiego.

W 1799 r. wybuchł kolejny pożar w Żabnie, który doszczętnie zniszczył kościół. Pozostały tylko opalone mury. Odbudował go ks. Józef Dulemba z finansową pomocą Funduszu Religijnego. W 1867 r. do prezbiterium dobudowano Ogrójec, a w 1871 r. wieżę. Niestety w kwietniu 1888 r. kościół ponownie został pochłonięty przez wielki pożar. Nowoprzybyły do parafii proboszcz, ks. Antoni Łętkowski, postawił sobie za cel ponowne odbudowanie świątyni. Już w pierwszą niedzielę Adwentu, tego samego roku poświęcono dzwony do nowego kościoła.

Ołtarz główny, Romuald Łapczyński, 1889, zdj. arch.

17 grudnia 1889 r. odbyła się konsekracja nowego ołtarza zakupionego dzięki p. Józefie Szymanowicz. Monumentalny ołtarz w stylu romańskim został wykonany oraz polichromowany w ciemnej tonacji ze złoceniami przez rzeźbiarza Romualda Łapczyńskiego. W polu centralnym trójosiowego ołtarza znajdował się obraz przedstawiający Ukrzyżowanie Jezusa namalowany przez Piotra Nizińskiego, akademika Szkoły Sztuk Pięknych z Krakowa. Rok później ks. Łętkowski nabył od Piotra Nizińskiego kolejny obraz przedstawiający zesłanie Ducha Świętego. Oba obrazy były na przemian eksponowane w polu centralnym ołtarza, w zależności od okresu liturgicznego. W osiach bocznych umieszczono figury patronów Polski: św. Wojciecha z krzyżem misyjnym i księgą oraz św. Stanisława z pastorałem i Piotrowinem u stóp. W tym samym roku wykonano w kościele nową cementową posadzkę, elewację zewnętrzną oraz nowy chór muzyczny.

1 maja 1892 r. proboszcz poświęcił dwa ołtarze boczne wyrzeźbione przez miejscowego rzeźbiarza Józefa Sowińskiego. Umieszczone były przy ścianie tęczowej, oba dekorowane drewnianymi ażurowymi elementami z kolumienkami. W północnym ołtarzu umieszczona była figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem, a w południowym figura Serca Pana Jezusa.

26 lipca 1892 roku w dzień św. Anny, patronki parafii, poświęcony został jej wizerunek umieszczony w kaplicy poświęconej tejże świętej. Namalował go ks. Franciszek Leśniak, kanonik i proboszcz parafii katedralnej Narodzenia NMP. Obraz zachowany do dzisiaj znajduje się w południowej nawie, tam gdzie kiedyś kaplica św. Anny.

Następca proboszcza Łętkowskiego, ks. Antoni Chorążak kontynuował odnowę kościoła parafialnego w Żabnie. W 1903 r. wnętrze świątyni zostało pokryte polichromią przez malarza Juliana Kruczkowskiego ze Lwowa. Były to polichromie figuralno-ornamentalne, ze scenami Pokłonu pasterzy i Zmartwychwstania Chrystusa na ścianach prezbiterium.

Na ścianie tęczowej namalowane były anioły z banderolami (przypominające anioły z tekstem litanii loretańskiej Jana Matejki z polichromii kościoła Mariackiego w Krakowie), na których widniał tekst: „Święty, święty, święty Pan Bóg zastępów”. Malowidła wykonane zostały w technice olejno-woskowej.

Św. Anna nauczająca Marię, ks. Franciszek Leśniak, 1892

Zimą 1914-1915 r. podczas I wojny światowej kościół został poważnie uszkodzony przez kule armatnie. Zniszczona została ściana frontowa oraz barokowy portal. Ks. Chorążak odbudowując kościół po zniszczeniach, dobudował od strony południowej przedsionek zwany „babińcem”, a także poszerzył dzwonnicę. W 1923 r. zakupił trzy dzwony w miejsce poprzednich, zrabowanych przez Austriaków podczas wojny. W 1927 dzwonnica została podwyższona o jedno piętro.

W czasie II wojny światowej kościół parafialny nie doznał większych szkód. Wojsko niemieckie zarekwirowało jedynie dzwony do celów wojennych. Dwa nowe dzwony dotarły do parafii 20 lipca 1948 r. Większemu nadano imię Maria, a mniejszemu Józef.

Po śmierci ks. Chorążaka w 1953 r. proboszczem parafii żabnieńskiej został ks. Kazimierz Jarosz. W latach 1955-1958 przeprowadził rozbudowę świątyni. Dwa projekty rozbudowy kościoła przygotowane przez inż. Jana Ptacha oraz inż. Piotra Krakowskiego zakładały przedłużenie nawy głównej o długość dwóch okien oraz dobudowanie z obu stron naw bocznych takiej samej długości co nawa główna. Pomimo problemów z akceptacją projektu przez władze państwowe, ks. Jarosz rozpoczął prace budowlane według projektu P. Krakowskiego i w październiku tego samego roku bp Pękala poświęcił kamień węgielny. W styczniu 1956 r. budowa została przerwana pod naciskiem Miejskiej Rady Narodowej w Dąbrowie Tarnowskiej, lecz cztery miesiące później wznowiono prace budowlane.

Rozbudowę świątyni zakończono na przełomie listopada i grudnia 1958 r., a poświęcenia kościoła dokonał 6 grudnia 1958 r. wikariusz kapitulny bp Karol Pękala.

W 1964 r. w trakcie malowania świątyni rozebrano stare spróchniałe i zniszczone przez korniki ołtarze boczne oraz ołtarz główny. W jego miejsce położona została mozaika wykonana przez Łukasza Karwowskiego. 21 grudnia 1972 r. odmalowany kościół oraz nowy soborowy ołtarz poświęcił bp Jerzy Ablewicz.

Malowidła nad zakrystią, Adam Florek, 1982

Staraniami kolejnego proboszcza, ks. Z. Podstawy, latem 1982 r. odnowiono polichromię kościoła i Ogrójec, a na elewacji zewnętrznej nad zakrystią Adam Florek z Tarnowa wykonał sześć malowideł przedstawiających Najświętszą Marię Pannę, św. Annę, św. Wojciecha, św. Stanisława, św. Kazimierza i św. Andrzeja Bobolę. Ten sam artysta odnowił także obraz Chrystusa Króla.

W 2006 r. w nawie bocznej południowej wstawiono witraże, które swoją tematyką wiążą się z kultem św. Anny. Witraże przedstawiają dzieciństwo jej Córki, czyli Najświętszej Marii Panny, według Protoewangelii Jakuba. Niedługo potem do okien w drugiej nawie bocznej wstawiono witraże tematyką nawiązujące do obrazu św. Józefa, który znajduje się w tej nawie. Przedstawiają kolejno narodzenie Jezusa, ofiarowanie Dzieciątka Jezus w świątyni, ucieczkę do Egiptu oraz znalezienie Jezusa w świątyni.

Ostatnie prace konserwatorskie przeprowadzone w latach 2009 oraz 2011 dzięki staraniom obecnego ks. Proboszcza Antoniego Mikruta dotyczyły odnowienia chrzcielnicy barokowej, portalu kamiennego z rzeźbą Matki Boskiej na smoku, dwóch epitafiów dziecięcych, rzeźb drewnianych Chrystusa na Krzyżu, Matki Boskiej Bolesnej oraz św. Jana, a także znajdujące się na elewacji frontowej świątyni portalu z tablicą erekcyjną i herbem oraz figur świętych.