Aleksander V

[Urodzony ok. roku 1340] Pochodził z ubogiej rodziny zamieszkującej w płn. części Kandii (obecnie Kreta). We wczesnym dzieciństwie stracił rodziców i wszystkich krewnych. Ok. 1357 zaopiekował się nim pewien franciszkanin, który nauczył go łaciny i umieścił w klasztorze franciszkańskim. Petros Philargis studiował w Padwie, Norwich i Oxfordzie, gdzie uzyskał stopień magistra teologii. Był następnie wizytatorem franciszkańskich domów zakonnych w Polsce [oraz Czechach i na Rusi]. W latach 1378—1380 wykładał na uniwersytecie w Paryżu [na temat „Sentencji” Pietro Lombarda], tam też w 1381 otrzymał doktorat. Słynął jako znakomity wykładowca filozofii i teologii, mówca i kaznodzieja. W 1386 objął katedrę teologii na uniwersytecie w Padwie, gdzie zwrócił na niego uwagę Gian Galeazzo Visconti (1351—1402). Przy jego poparciu został w 1386 biskupem Piacenzy, w 1389 Nawarry, w 1399 Vicenzy, [a w 1402 arcybiskupem] Mediolanu, uzyskując dla niego w zamian w 1395 tytuł księcia Mediolanu (1395—1402) od króla Niemiec Wacława IV Luksemburczyka. W 1405 został mianowany przez papieża Innocentego VII kardynałem-prezbiterem kościoła SS. Apostoli [— Świętych Apostołów oraz legatem na Lombardię]. Należał do kardynałów, którzy nakłaniali papieża Grzegorza XII do abdykacji, chcąc w ten sposób zakończyć schizmę. W maju 1408 zerwał z Grzegorzem XII i współpracował z Baldassarre Cossą (późniejszy antypapież Jan XXIII) w przygotowaniu soboru w Pizie (25 marca 1409 – 7 sierpnia 1409). Poparcie soboru przez Francję sprawiło, że wzięło w nim udział 24 kardynałów, 90 patriarchów, arcybiskupów i biskupów, taka sama liczba opatów i generałów zakonnych, ponad 300 pełnomocników nieobecnych biskupów i opatów, wielu posłów uniwersytetów, kapituł i władców. Petros Philgaris wygłosił kazanie inauguracyjne i przedstawił 16 tez o prawie kardynałów do zwołania soboru. Sprzeciwił się temu stanowisku król niemiecki Ruprecht II Wittelsbach; jego poselstwo opuściło Pizę po złożeniu pisemnego protestu przeciwko obradom i sądzeniu papieża. Petros Philgaris odgrywał czołową rolę na soborze i przewodniczył teologom, którzy orzekli, że papież Grzegorz XII i antypapież Benedykt XIII są heretykami. Po ich deponowaniu (5 czerwca 1409) zebrani w Pizie ojcowie soboru odbyli konklawe (15—26 czerwca 1409) i dokonali elekcji nowego papieża. Został nim Petros Philgaris, który pod naciskiem Baldassarre Cossy zaakceptował wybór i przyjął imię Aleksander V. Uprzednio zaprzysięgał, tak jak pozostali kardynałowie, że dołoży wszelkich starań, by przeprowadzić reformę w Kościele i zakończyć schizmę.

Antypapież Aleksander V, mimo poparcia Francji, Anglii, Czech, Polski oraz północnej i środkowej Italii, nie zdołał całkowicie przejąć władzy. Sobór w Pizie nie zakończył bowiem trwającej schizmy w Kościele zachodnim, a wręcz ją spotęgował. O najwyższą władzę walczyło odtąd nie dwóch, a trzech pretendentów.

Pierwszym aktem Aleksandra V było nadanie biskupstw oraz innych przywilejów swoim przyjaciołom, opublikowanie dekretu (1 lipca) potwierdzającego ważność zarządzeń podjętych przez kardynałów od maja 1408 oraz decyzja połączenia obydwóch kolegiów kardynalskich. 7 sierpnia wydał on następny dekret, w którym przedłużał okres posiadania beneficjów uczestnikom obrad soboru w Pizie i zapowiadał zwołanie nowego soboru w ciągu trzech lat [rozwiązując obecny, mimo obietnicy nie zrobienia tego, póki nie rozwiąże problemu schizmy]. Grzegorz XII i Benedykt XII nie uznali jego wyboru i obłożyli go ekskomunikami. Co gorsza – zwolennik Grzegorza XII, król Neapolu Władysław Andegaweński najechał Państwo Kościelne. Zajął Umbrę i Rzym, by przeciwstawić się decyzjom soboru w Pizie. Przygotowywał się też do oblężenia Bolonii, ale nagle zmarł. Antypapież Aleksander V ekskomunikował króla Neapolu, wyznaczył na jego miejsce Ludwika II d’Anjou i wysłał przeciwko Rzymowi armię dowodzoną przez niego i Baldassarre Cossę. Po długim oblężeniu zajęła ona miasto w styczniu 1410. Aleksander V nie osiedlił się jednak w Rzymie, lecz w Bolonii [pod naciskiem Baldassarre]. 2 lutego 1410 przyjął przybyłych tam rzymian, błagających go o to, by zamieszkał w Wiecznym Mieście i gotowych złożyć przysięgę wierności. Antypapież odmówił [lub też zwlekał zbyt długo, gdyż wkrótce zmarł].

Aleksander V 12 października 1409 przyznał mendykantom prawo głoszenia kazań i słuchania spowiedzi, co godziło w księży świeckich, a 12 grudnia 1409 potępił nauki Hojna Wycliffe’a.

Polacy wzięli udział w soborze pizańskim. Na czele delegacji stanął Piotr Wysz (zm. 1414), biskup krakowski. Jednocześnie Wojciech z Jastrzębca (1352—1436), biskup poznański, uczestniczył w synodzie zwołanym przez papieża Grzegorza XII w Cividale del Friuli. Władysław II Jagiełło, król Polski, który znał osobiście Aleksandra V, uznał go za papieża i przyjął jako legata kard. Mikołaja w Niepołomicach.

3 maja 1410 Aleksander V niespodziewanie zmarł w Bolonii. Został pochowany w kościele S. Francesco. O jego otrucie podejrzewano Baldassarre Cossę, prawdopodobnie niesłusznie.

Przyjmuje się, że Aleksander V był antypapieżem, choć nie brak głosów uznających jego wybór za prawowity. Niektórzy klasyfikują go jako „papieża soborowego”.

Podczas narady w Brześciu (1409) sformułowano prośbę do Aleksandra V o interwencję w sporze polsko-krzyżackim. Jagiełło z pewnością liczył na pozytywne rozpatrzenie mając na uwadze fakt, że papieża znał od dawna, jeszcze z czasów, gdy był franciszkaninem na ziemiach litewsko-ruskich oraz polskich. Z tego też względu papież orientował się również w sytuacji i relacjach z Krzyżakami. Król polski uznał ponadto decyzję soboru w Pizie i złożył Aleksandrowi obediencję, uznając go za głowę kościoła.

I faktycznie, papież interweniował – 23 stycznia 1410 wysłał upomnienie do wielkiego mistrza oraz nakazywał mu zawrzeć pokój z Polską. Wielki mistrz oczywiście nie miał zamiaru się dostosować, a że Jagiełło nakazał zrobić odpis upomnienia i rozpowszechniać go, przyniosło to pomyślne wyniki polityczne – Krzyżacy stracili sporą część posiłków – rycerzy być może wcześniej chętnych walczyć z niewiernymi Litwinami oraz „złymi chrześcijanami” z Polski, zgodnie z propagandą Zakonu.