Zbigniew Oleśnicki

Urodzony 5 grudnia w Siennie był synem Jana, sędziego ziemskiego krakowskiego i Dobrochny z Rożnowa, a także m.in. synowcem Dobiesława z Oleśnicy i Sienna, Zawiszy z Oleśnicy i Ruszkowa. Uczył się w sandomierskiej szkole kolegialnej. Od 1406 r. studiował na Uniwersytecie Krakowskim, nie uzyskał jednak żadnego stopnia naukowego; przez pewien czas przebywał we Wrocławiu, stąd jego znajomość języka niemieckiego. Początki kariery na dworze króla miał ułatwione dzięki powiązaniom rodzinnym. W czasie wielkiej wojny był notariuszem kancelarii królewskiej; czytał dokumenty klasztorów pomorskich, przedkładane Jagielle do zatwierdzenia; pisał skargi na Zakon do papieża i elektorów Rzeszy. W 1411 r. był jednym z posłów do papieża Jana XXIII z obediencją i w sprawach związanych z konfliktem polsko-krzyżackim.

Okres od r. 1411 do r. 1423, wypełniony pracą w kancelarii królewskiej, należy uznać za czas samodzielnej drogi do awansu w kancelarii, znaczonego uzyskiwaniem beneficjów kościelnych; Od 1415 r. zaczął występować w kancelarii jako protonotariusz królewski, używając tego tytułu na przemian z tytułem sekretarza. Z 1416 r. pochodzą pierwsze znane dokumenty, w których Oleśnicki wymieniony jest w formule relacyjnej, co wskazuje na wzrost jego pozycji. W roku 1419 brał udział w rokowaniach z Zygmuntem Luksemburskim w Koszycach, rok później został do niego wysłany jako poseł Jagiełły, aby zaprotestować przeciw wyrokowi w sprawach polsko-krzyżackich, wydanemu przez Luksemburczyka jako sędziego polubownego. Śmiała mowa wygłoszona przez Oleśnickiego wzbudziła gwałtowną reakcję Zygmunta i zyskała uznanie u polskiego króla, który odtąd zaczął używać go jako jednego z negocjatorów w sprawach polsko-krzyżackich i w kontaktach z Luksemburczykiem. Od 1423 r. biskup krakowski. W 1424 r. brał udział w uroczystościach koronacyjnych Zofii Holszańskiej (czwarta żona Jagiełły).

Od początku uczestniczył w walce politycznej o uznanie praw dziedzicznych synów Jagiełły do tronu polskiego, stając na czele opozycji wobec króla. Występował również przeciw koronacji wielkiego księcia litewskiego Witolda na króla Litwy. Reprezentował interesy możnowładztwa małopolskiego, zdobywając rosnącą przewagę nad starym już królem, zaangażował się też z tego względu w walkę ze Świdrygiełłą, który przejął władzę na Litwie po zmarłym Witoldzie. Zwalczał herezję husycką, nie licząc się z wolą królewską i ugodowym na ogół stanowiskiem episkopatu polskiego (z powodu kontaktów z nimi dwa razy rzucał na Kraków interdykt: w 1431 i 1432 roku). Podczas ostatniego spotkania z Jagiełłą w Nowym Mieście Kończynie w roku 1434 wyjeżdżając na sobór do Bazylei pożegnał króla mową zuchwałą i wręcz obelżywą, zarzucając mu działanie obniżające powagę Królestwa i grożąc klątwą za lekceważenie Kościoła.

Po śmierci Jagiełły (1434) objął rządy w Polsce, a następnie przeprowadził akcję polityczną uwieńczoną elekcją i koronacją małoletniego Władysława III Jagiellończyka (25 lipca 1434) celem utrzymania się przy władzy; wygrał rywalizację z opozycją odsuniętych od wyższych urzędów rodów magnackich ze Spytkiem z Melsztyna na czele. W 1435 przy wybitnym udziale Oleśnickiego doszło do zawarcia pokoju z Krzyżakami w Brześciu Kujawskim. Dwa lata później, w grudniu, posłuje do Zygmunta Kiejstutowicza, co owocuje odnowieniem unii. W polityce zagranicznej dążył do uzyskania przez Jagiellonów praw dynastycznych do korony czeskiej i węgierskiej poprzez małżeństwa królewiczów polskich z córkami Albrechta II Habsburga. W roku 1440 poparł powołanie Władysława III na tron węgierski i udał się z królem na Węgry, osłabiło to jednak jego władzę w latach następnych właśnie z powodu braku monarchy w kraju. Od 1439 roku kardynał (mianowany dwukrotnie – przez Eugeniusza IV w dniu 18 grudnia, a także prawdopodobnie ok. roku później przez soborowego papieża Feliksa V, w 1447 uzyskuje potwierdzenie godności; kapelusz kardynalski trafia w jego ręce dopiero 10 lat później od pierwszej nominacji). Po śmierci Władysława III pod Warną, pragnąc odnowienia unii, opowiedział się zdecydowanie za kandydaturą Kazimierza IV na tron Polski (mimo wzajemnej niezgody). Pozostawał w konflikcie z nowym królem reprezentując linię ściślejszego związania Litwy z Polską. Sprzeciwił się przyjęciu przez monarchę hołdu stanów pruskich i wojnie z Zakonem Krzyżackim, opowiadał się, bowiem, za pokojowym rozwiązaniem konfliktu i skierowaniem sił polsko-litewskich przeciw Turcji w ślad za apelami papieskimi (później poparł jednak walkę o Prusy). Kazimierz na sejmiku w Kole w maju 1452 nazwał Oleśnickiego człowiekiem pysznym i swoim wrogiem, odsuwając go od rady królewskiej.

Był sprawnym administratorem diecezji krakowskiej; chcąc wzmocnić potęgę materialną swojej rodziny kupił w 1443 r. od ks. cieszyńskiego Wacława księstwo siewierskie, wprowadzał także członków rodziny w szeregi możnowładztwa; dążył do odnowy kultu patronów Królestwa i diecezji (zwłaszcza św. Stanisława) oraz popierał rozwój bractw religijnych; z jego inicjatywy rozpoczęto obchodzić w Krakowie szczególnie uroczyście święto Bożego Ciała; zaangażował się także w reformę gospodarczą dóbr biskupich (przenosił wsie na prawo niemieckie, przeprowadził wiele lokacji miejskich).

Posiadał zainteresowania historyczne, o czym świadczą m.in. zeznania składane przez niego podczas procesu polsko-krzyżackiego w r. 1422. Wykazał w nich znaczną erudycję historyczną, a na uwagę zasługuje ujawnione wówczas przez niego traktowanie dowodu z dokumentu i słowa pisanego (np. korespondencji) wyżej niż relacji ustnych. Szacunek dla dokumentu i wyniesiona z wieloletniej praktyki kancelaryjnej znajomość dyplomatyki, wykazywana przez Oleśnickiego, były przez współczesnych bardzo cenione; wielokrotnie zwracano się do niego z prośbą o ekspertyzy w sprawie autentyczności dokumentów. Był inspiratorem powstania „Roczników” J. Długosza (ale i inicjatorem – Długosz dla pierwszej połowy XV w. korzystał z udostępnionych mu zapisek i osobistych wspomnień Oleśnkiego), który był egzekutorem jego testamentu (ustanowienie fundacji Bursy Jerozolimskiej w Krakowie wraz z biblioteką dla studentów, u zbiegu dzisiejszych ulic Jagiellońskiej i Gołębiej; przeznaczył także m.in. na rzecz rektora Akademii Krakowskiej swoje berło) i za którego pośrednictwem otrzymał kapelusz kardynalski.

Zmarł 1 kwietnia 1455 r. w Sandomierzu, tydzień później został pochowany w katedrze krakowskiej w środku chóru pod płytą mosiężną, wykonaną na jego własne zamówienie, wmurowaną w posadzkę.