Zygmunt Luksemburski

Syn cesarza niemieckiego i króla czeskiego Karola IV i Elżbiety Pomorskiej. 1375 zaręczony z Marią, córką króla węgierskiego Ludwika Węgierskiego, do którego został później zawieziony (dwór w Tyrnawie). Otrzymał tam gruntowne wychowanie, nauczył się niemieckiego, czeskiego, węgierskiego, łaciny, francuskiego, włoskiego i być może chorwackiego. Po śmierci ojca dostał Brandenburgię (brat został królem Czech jako Wacław IV).

W momencie zgonu Ludwika Węgierskiego w roku 1382 toczyły się walki rycerstwa wielkopolskiego pod wodzą Bartosza Wezenborga z wojskami kierowanymi przez Luksemburczyka; Wielkopolanie byli skłonni dotrzymać wierności Marii Andegawence (złożyli hołd w roku 1379) jako przyszłej królowej polskiej i przyjąć Zygmunta na małżonka na wiadomość o śmierci króla Ludwika Zygmunt odebrał w Poznaniu hołd od starostów wielkopolskich i mieszczan; poparł go także arcybiskup Bodzanta; większość rycerstwa zażądała odwołania znienawidzonego starosty Domarata z Pierzchna i złożenia zobowiązania, że król zamieszka z żoną w Polsce. Po odrzuceniu przez Luksemburczyka tych warunków rycerstwo wysunęło kandydaturę ks. Siemowita IV, a królowa Elżbieta Bośniacka zwolniła Wielkopolan w 1383 r. od hołdów złożonych Marii i zobowiązała się do przysłania młodszej córki Jadwigi; po wsparciu przez Małopolan oddziałów węgierskich pod wodzą Zygmunta i usunięciu Siemowita IV z Wielkopolski tron zapewniono Jadwidze.

W roku 1385 ożenił się z Marią Andegawenką (która od śmierci ojca była królową węgierską), mimo zbrojnego oporu ze strony królowej Elżbiety Bośniaczki, która postanowiła nagle wydać córkę za Ludwika, syna króla francuskiego Karola V Mądrego; następnie napotkał opór ze strony części szlachty węgierskiej, która wybrała na tron Karola Durazzo, stryjecznego brata Marii. Został on wkrótce jednak zamordowany z rozkazu Elżbiety, przez co wraz z córką zostały uwięzione. W 1387 r. Zygmunt uwolnił żonę i koronował się na króla węgierskiego. Po śmierci Marii w 1395 r. i klęsce zorganizowanej przez niego wyprawy krzyżowej pod Nikopolis (1396 r.) jego pozycja została zachwiana; zrzekł się Brandenburgii na rzecz margrabiego morawskiego Jodoka, swojego brata.

aut.: Max Barack
źr.: Die deutschen Kaiser

Na zjeździe w Krakowie w 1397 r. uznał zwierzchność Korony Polskiej nad Rusią Halicko-Wołyńską (Lwów, Włodzimierz, Halicz, Łuck), Podolem, Mołdawią i Wołoszczyzną; w zamian otrzymał rezygnację królowej Jadwigi z korony węgierskiej (prawa po ojcu i siostrze); zawarł także z Polską pokój na 16 lat, a więc do 1413. W 1409 jednak docierały wiadomości, że planuje zawrzeć sojusz z Krzyżakami (którzy pozyskali go już w 1402 r. obietnicami subwencji), więc strona polska postanawiła przeciwdziałać. Na zjazd w Kieżmarku wiosną 1410 Witold udał się z ogromną ilością darów, jednak Zygmunt – pomimo ich przyjęcia – podtrzymywał swoją decyzję. Nie chcąc jednak tracić zainteresowania jego względami, zaproponował pośrednictwo pokojowe, ponawiając propozycję także wobec drugiego poselstwa z Polski. „Okazując bowiem zainteresowanie dla spraw Zakonu stwarzał przede wszystkim przychylną dla siebie opinię w Niemczech, co miało mu być pomocne dla uzyskania tronu rzymskiego, zwłaszcza po niespodziewanym zgonie króla Ruprechta (zmarłego 18 maja 1410 roku). Po wtóre, na podstawie dotychczasowych doświadczeń, Zygmunt zdołał niewątpliwie ocenić, jak wielkie zyski materialne można osiągnąć, gdy obydwie zainteresowane sporem strony starają się pozyskać względy wikariusza cesarstwa. Po trzecie, nie miał szczerej woli rozpoczynania zatargu orężnego z Polską, gdyż tego samego roku 1410 szykował wyprawę do Bośni, gdzie toczył walki już w latach poprzednich.”[3; s.89] Drugą propozycję ze względu na opinię międzynarodową Polska ostatecznie przyjęła, co potwierdza i Długosz, i zachowane dokumenty. Zygmunt tymczasem dostał od Krzyżaków 300 000 dukatów, miał jednak za to zebrać wojsko i uderzyć. Warto w tym miejscu wspomnieć inną historię odnoszącą się do doświadczeń Zygmunta co do opłacalności balansowania na granicy: 14 lutego 1402 r. zgodził się sprzedać Polsce Nową Marchię. Mimo zawarcia umowy i otrzymania zadatku planem Luksemburczyka było sprowokowanie Zakonu. I rzeczywiście, gdy tylko wielki mistrz dowiedział się o planowanym przejęciu ziem, oznajmił swoją chęć odkupienia owych terenów, co też miało miejsce 25 lipca 1402 r. (a zostało zatwierdzone 29 września, anulując tym samym wcześniejszą umowę z Polską).

Od kwietnia 1401 r. był więziony przez swoich poddanych, uwolniono go dopiero we wrześniu dzięki pomocy brata, Wacława, z którym w roku następnym popada w konflikt i nawet go więzi, mają nadzieję na podporządkowanie sobie Czech, plany te jednak pokrzyżował mu papież Bonifacy IX. W 1408 r. ożenił się z Barbarą Cyllejską, ze związku tego urodziła się jedyna córka Zygmunta, Elżbieta.

W 1410 wypowiedział Polsce wojnę, jednak skończyło się na kilku demonstracyjnych wypadach do ziemi sądeckiej. W tym samym roku został wybrany przez część elektorów na króla niemieckiego (20 listopada), ubiegł go jednak margrabia morawski Jobst (wybrany 19 dni wcześniej, z większym poparciem). Ten jednak umarł już w styczniu 1411 r. i Zygmunt, pozbawiony konkurencji, 21 lipca uzyskał jednomyślny wybór na króla Niemiec. Władza ta jednak była iluzoryczna, gdyż nie posiadał żadnego terytorium w Rzeszy (Marchię Brandenburską oddał Fryderykowi I Hohenzollernowi, co potwierdził pięć lat później); jego pozycja w Europie opierała się głównie na osobistym autorytecie i talentach dyplomatycznych.

Pokój w Lubowli w 1412 r. i sojusz z Polską został okupiony wznowieniem przez Zygmunta pretensji do Rusi i Podola, dawnych lenn Andegawenów. Na soborze w Konstancji (1414—18 r.), do zwołania którego skłonił Jana XXIII, zakończył schizmę kościelną i przyczynił się do spalenia Jana Husa na stosie (1415 r.), chociaż zagwarantował mu bezpieczeństwo (nie zaszkodziło to jednak jego wizerunkowi, gdyż Husa uznawano zgodnie za heretyka); wywołało to powstanie husyckie w Czechach – nie pozwolili mu oni objąć korony po bezdzietnej śmierci Wacława IV (1419) i odparli jego wyprawę w roku 1420. I chociaż tego samego roku, 28 lipca, dopiął swego i koronował się na króla Czech, to jednak zasiadł na tronie dopiero 16 lat później.

Stronniczy wyrok w sprawie zatargu polsko-krzyżackiego (chodziło o Żmudź) wydany we Wrocławiu 20 stycznia 1420 r. popsuł jego stosunki z Władysławem Jagiełłą (przeciw któremu i tak bardzo często intrygował) i w. ks. Witoldem; Jagiełło nie przyjął w 1420 r. korony czeskiej od husytów, a Zygmunt starając się załagodzić napięcie zgodził się na jego małżeństwo z królową Eufemią, wdową po bracie Wacławie, o co zabiegał Zbigniew Oleśnicki, domagając się dla niej wiana w postaci Śląska (do ślubu jednak ostatecznie nie doszło). W czasie wojny golubskiej w 1422 r. nie pomagał Zakonowi; rok później nadał księstwo saskie margrabiemu miśnieńskiemu Fryderykowi. Pokonanie Zakonu przez koalicję polsko-litewską (pokój w Melnie w 1422 r.) i klęska zadana w 1428 r. pod Golubacem przez Turków połączonym wojskom węgiersko-serbsko-wołoskim skłoniły Luksemburczyka do ugody z Jagiełłą na zjeździe w Łucku w 1429 r. zaproponował Witoldowi koronację na króla Litwy, co doprowadziło do konfliktu między księciem litewskim a panami polskimi; do koronacji ostatecznie nie doszło. Doprowadził do zwołania soboru w Bazylei w 1431 r.; 30 maja 1433 r. otrzymał w Rzymie koronę cesarską od papieża Eugeniusza IV; w Czechach zwyciężył umiarkowany ruch husycki; w 1433 r. zawarto ugodę z soborem (tzw. kompakty praskie); w 1436 r. uznano w Czechach Zygmunta za króla. Jego projekty reform ustroju cesarstwa i Kościoła z lat 1430—36 pozostały na papierze.

Był autorem nieudanego, ale realnego planu rozbioru Polski pod koniec XIV w. (zakładającego podział terytorium pomiędzy Rzeszą Niemiecką, Węgrami, zakonem krzyżackim i margrabim Moraw); zawsze słaby militarnie, ciągle odnosząc porażki, potrafił zrekompensować sobie to dobrą dyplomacją. Zaciekły wróg Polski oraz unii, znienawidzony przez Długosza.